Ο Φόβος: Η μητέρα των αρνητικών συναισθημάτων

Βίος βίου δεόμενος ουκ έστιν βίος.

(Μτφρ: Η ζωή που φοβάται τη ζωή δεν είναι ζωή)

 Μένανδρος, 4ος αιών π.Χ., Αρχαίος Έλληνας ποιητής

Ο φόβος είναι ένα βασικό συναίσθημα του ανθρώπου που προκαλείται από τη συνειδητοποίηση ενός πραγματικού ή πλασματικού κινδύνου ή απειλής. Είναι η μητέρα όλων των αρνητικών συναισθημάτων.

O φόβος πρέπει να διακρίνεται από τη σχετική συναισθηματική κατάσταση του άγχους. Το αξιοπερίεργο είναι ότι ο φόβος και το άγχος είναι δύο άχρηστα συναισθήματα. Για έναν πρωτόγονο άνθρωπο θα ήταν χρήσιμα αυτά τα συναισθήματα. Θα σας φέρω ένα παράδειγμα που περιέγραψε ένας ψυχολόγος σε μια τηλεοπτική εκπομπή. Ένας πρωτόγονος άνθρωπος βρίσκεται σε μια σπηλιά με την οικογένειά του, ώσπου ξαφνικά μπαίνει ένα λιοντάρι. Ο άντρας νιώθει ότι απειλείται η οικογένειά του, έτσι αγχώνεται και φοβάται με αποτέλεσμα να αιματώνονται τα άκρα του περισσότερο λόγω της ταχυπαλμίας του, για να είναι σε θέση να πολεμήσει και να προστατέψει την οικογένειά του.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν στις μέρες μας υπάρχει αυτό το λιοντάρι που συνεπάγεται τον φόβο. Το μόνο που μπορεί να φέρει το άγχος και τον φόβο είναι ψυχολογικά και σωματικά προβλήματα, κανένα κέρδος. Με το να αγχώνεσαι για το αν θα μπορείς να αντεπεξέλθεις στα οικονομικά σου, όχι μόνο το άγχος δεν πρόκειται να σου φέρει λεφτά αλλά και θα σε θολώνει μέρα με τη μέρα χωρίς να έχεις καθαρό μυαλό για μια σωστή λύση. 

Οι πέντε πιο βασικοί και οι πιο μεγάλοι φόβοι από τους οποίους πιστεύεται ότι προκύπτουν όλοι οι άλλοι είναι:

1. Ο φόβος του θανάτου:  η ιδέα ότι δεν θα ζεις για πολύ, ότι πλησιάζει το τέλος, διεγείρει ένα πρωτογενές υπαρξιακό άγχος σε όλους τους φυσιολογικούς ανθρώπους.
2. Ο φόβος της αναπηρίας: λόγω απώλειας κάποιου σωματικού οργάνου.
3. Το χάσιμο της αυτονομίας: όταν νιώθει κάποιος ακινητοποιημένος, παράλυτος, παγιδευμένος.
4. Ο αποχωρισμός: όπως ο φόβος απόρριψης.
5. Ο θάνατος του ΕΓΩ: ο φόβος της ταπείνωσης, της περιφρόνησης, της ντροπής.

Γνώρισε τον φόβο σου

Ανάλυσε τον φόβο σου. Αφού βρεις την προέλευση σημαίνει ότι έχεις φτάσει στη ρίζα του φόβου σου. Τώρα πρέπει να αναρωτηθείς γιατί φοβάσαι αυτό το πράγμα. Μήπως φοβάσαι ότι μπορεί να χάσεις τον έλεγχο των κινήσεών σου; Μήπως από εκεί πηγάζει ο φόβος σου για τις πτήσεις με αεροπλάνο; Κάνοντας συνεχώς παρόμοιες ερωτήσεις στον εαυτό σου στο τέλος θα μπορέσεις να καταλήξεις στη σωστή απάντηση. Ανακαλύπτοντας τη βάση του φόβου σου είναι σαν να του βγάζεις τη μάσκα και να κοιτάς τον εχθρό σου στα μάτια.

Φόβος, ο απαραίτητος

Ο φόβος είναι ένα φυσικό και φυσιολογικό συναίσθημα που είναι απαραίτητο να υπάρχει ώστε να μας προστατεύει από πιθανούς κινδύνους. Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιήσουμε είναι ότι ο φόβος είναι διαφορετικός από το άγχος. Ο φόβος σχετίζεται με υπαρκτούς κινδύνους και από αυτούς μας προστατεύει, ενώ το άγχος έχει συχνά να κάνει με φανταστικούς κινδύνους ή καταστάσεις. Έτσι, καθίσταται προφανές ότι τον φόβο τον χρειαζόμαστε. Μέχρι εκεί όμως που μας επιτρέπει να είμαστε λειτουργικοί και να προστατεύουμε τον εαυτό μας, χωρίς να φτάσει δηλαδή να γίνει φοβία, να περιορίζει τη ζωή μας και να μη μας αφήνει να τη ζήσουμε φυσιολογικά.

Γιατί κάποιοι φοβούνται περισσότερο;
Το πόσο φοβόμαστε έχει να κάνει με την προσωπικότητά μας, με τις εμπειρίες μας, με το πώς βλέπουμε και κρίνουμε τη ζωή και βέβαια με το συναισθηματικό πλαίσιο στο οποίο βρισκόμαστε (π.χ. αν έχουμε κατάθλιψη, ο φόβος θα είναι ίσως πιο έντονος). Σημαντικό ρόλο παίζουν και η μαθημένη συμπεριφορά που ακολουθούμε (παρατηρώ άλλους που φοβούνται κάτι και μαθαίνω να το φοβάμαι και εγώ), η άγνοια, η ημιμάθεια, η λάθος εκτίμηση των πιθανοτήτων ή των ενδείξεων που μπορεί να μας κάνουν να φοβόμαστε. Επίσης, είναι πιθανό να διογκώνουμε έναν φυσιολογικό και λογικό φόβο, όπως είναι για παράδειγμα το να κυκλοφορούμε μόνοι τη νύχτα σε μια κακόφημη συνοικία, και να τον γενικεύουμε τόσο που να επηρεάζει τη ζωή μας και την καθημερινότητά μας (π.χ. να φοβόμαστε γενικά να κυκλοφορούμε μόνοι μας τις νυχτερινές ώρες, ακόμη και για να επιστρέψουμε στο σπίτι μας). 

Πώς να τον διαχειριστούμε 
Για να αντιμετωπίσουμε τους φόβους μας, χρειάζεται να τους αναγνωρίσουμε. Κατ’ αρχάς, μπορούμε να πάρουμε ένα χαρτί και να τους καταγράψουμε. Έπειτα, θα μας βοηθήσει το να κάνουμε κάποιες εναλλακτικές -πιο λειτουργικές- σκέψεις σε σχέση με αυτό που φοβόμαστε (να εκλογικεύσουμε τον φόβο μας). Ακόμη, πολύ χρήσιμο μπορεί να φανεί το να αναρωτηθούμε: Είναι λογικό να φοβάμαι τόσο; Είναι κάτι που συμβαίνει τόσο συχνά; Θα έχει πράγματι τις επιπτώσεις που φοβάμαι; Έχω τρόπο να το αντιμετωπίσω; Ποιο είναι το χειρότερο που μπορεί να συμβεί; Τέλος, είναι απαραίτητο να σκεφτούμε και να οργανώσουμε το πλάνο μας σε σχέση με την αντιμετώπισή του ή με το πώς θα «χρησιμοποιήσουμε» το περιβάλλον μας και τους άλλους ανθρώπους ώστε να βοηθηθούμε. 
Ας δοκιμάσουμε μία άσκηση που προτείνουν οι ειδικοί για να διαχειριστούμε τον φόβο μας:
Παίρνουμε ένα φύλλο χαρτί. Το χωρίζουμε κάθετα στα δύο. Στο πάνω μέρος της σελίδας γράφουμε αυτό που φοβόμαστε, όσο απλοϊκό, αστείο ή σοβαρό και αν μας φαίνεται (π.χ. το να κόψουμε τα μαλλιά μας, να μας απολύσουν, να χωρίσουμε τον σύντροφό μας, να φτάσουν τα πεντηκοστά μας γενέθλια, να χάσουμε τον γονιό μας...). Στην αριστερή κολόνα περιγράφουμε λεπτομερώς τον φόβο μας και στη δεξιά γράφουμε πώς θα μπορούσαμε να τον αντιμετωπίσουμε, αν τελικά μας συμβεί αυτό που φοβόμαστε. Στη συνέχεια, χρειάζεται να σκεφτούμε καλά τι θα ήταν το χειρότερο που θα μπορούσε να συμβεί και τι θα μπορούσαμε να κάνουμε σε μια τέτοια περίπτωση. Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι όσο και αν φοβόμαστε, στην πραγματικότητα πάντα σχεδόν τα καταφέρνουμε, γιατί συνήθως οι φόβοι μας είναι μεγαλύτεροι από ό,τι δικαιολογούν τα πραγματικά περιστατικά.  


Όταν ο φόβος γίνεται φοβία
Η φοβία είναι ένας παράλογος, υπερβολικός και παγιωμένος φόβος που δεν μπορούμε να ελέγξουμε και αφορά κάτι συγκεκριμένο. Οι φοβίες μάς κάνουν να απομονωνόμαστε και να δυσλειτουργούμε προσπαθώντας να αποφύγουμε το αντικείμενο του φόβου μας, με αποτέλεσμα να μπαίνουμε σε έναν φαύλο κύκλο, όπου αποδυναμωνόμαστε εμείς και δυναμώνει ο φόβος.

Ποιες φοβίες υπάρχουν
Σύμφωνα με τους ειδικούς, οι φοβίες χωρίζονται σε τρία είδη. Αυτά είναι:
Η αγοραφοβία (ο φόβος που σχετίζεται με το να βρεθούμε σε πολυσύχναστο χώρο έξω από το σπίτι μας ή οπουδήποτε αλλού έχουμε την αίσθηση πως δεν θα μπορέσουμε να ξεφύγουμε όταν μας πιάσει η κρίση πανικού).
Η κοινωνική φοβία (ο φόβος που σχετίζεται με το να βρεθούμε κάπου όπου νιώθουμε πως μας παρατηρούν οι άλλοι, μας κοιτάνε, «κρίνουν» τη συμπεριφορά μας, με αποτέλεσμα να θεωρούμε πως θα ρεζιλευτούμε κ.λπ.). 
Οι ειδικές φοβίες, που είναι πάρα πολλές (έχουν καταγραφεί εκατοντάδες). Οι ειδικές φοβίες ταξινομούνται με τη σειρά τους σε μικρότερες κατηγορίες, όπως είναι οι φοβίες για τα ζώα (π.χ. φοβόμαστε τους σκύλους ή τα πουλιά), το φυσικό περιβάλλον (π.χ. ο φόβος για τους κεραυνούς), το αίμα (ο φόβος για τις ενέσεις και γενικά τα τραύματα) και αυτές που αφορούν καταστάσεις (π.χ. να φοβόμαστε το αεροπλάνο, το ασανσέρ κ.λπ.). Ειδικές φοβίες παρουσιάζει περίπου το 10% του γενικού πληθυσμού και είναι πιο συχνές στις γυναίκες. Ειδικότερα, οι πιο κοινές ειδικές φοβίες είναι οι φοβίες για τα ζώα, για το αεροπλάνο, οι νοσοφοβίες, η κλειστοφοβία (ενδέχεται να είναι σύμπτωμα της αγοραφοβίας) και η ακροφοβία (ο φόβος για τα ύψη). Πάντως, σύμφωνα με έρευνες, από όσους επισκέπτονται ειδικούς για να αντιμετωπίσουν τις φοβίες τους, το 60% υποφέρουν από αγοραφοβία, ενώ οι υπόλοιποι τείνουν να τις παραβλέπουν, γιατί ίσως δεν θεωρούν πως επηρεάζουν τόσο τη λειτουργικότητά τους.  Όταν υποφέρουμε από κάποια ειδική φοβία, νιώθουμε φόβο όταν βρισκόμαστε σε μία πολύ συγκεκριμένη κατάσταση (π.χ. όταν είμαστε στο αεροπλάνο ή όταν ερχόμαστε σε επαφή με σκύλους), καταλαβαίνουμε συνήθως ότι ο φόβος μας είναι υπερβολικός και αντιδρούμε είτε αποφεύγοντας το «αντικείμενο του φόβου» μας είτε νιώθοντας πολύ άγχος -μαζί με σωματικά συμπτώματα (ταχυκαρδία, εφίδρωση, αυξημένη αρτηριακή πίεση)- κάθε φορά που ερχόμαστε σε επαφή με αυτό. Αυτό που έχει μεγάλη σημασία είναι κατά πόσον η φοβία αυτή επηρεάζει τη λειτουργικότητά μας. Αν, δηλαδή, δεν είμαστε υποχρεωμένοι να ερχόμαστε συχνά σε επαφή με το αντικείμενο ή την κατάσταση που μας φοβίζει (π.χ. αν φοβόμαστε τις αράχνες, με τις οποίες συνήθως ερχόμαστε σπανίως σε επαφή), το πρόβλημα δεν είναι τόσο σοβαρό όσο αν είμαστε αναγκασμένοι να ερχόμαστε συχνά αντιμέτωποι με το «αντικείμενο του φόβου» μας (π.χ. αν φοβόμαστε τους σεισμούς και ζούμε σε μία σεισμογενή περιοχή). 

Οι ένοχοι 
Συχνά οι φοβίες πυροδοτούνται από ένα τραυματικό γεγονός που μας έχει συμβεί ή επειδή μας έχει φοβίσει κάποιος λέγοντάς μας συνέχεια να προσέχουμε ένα αντικείμενο ή μια κατάσταση ή γιατί έχει διογκωθεί ο φόβος μας από όσα ακούμε ή διαβάζουμε. 

Πώς θα νικήσουμε τις φοβίες μας 
Για να αντιμετωπίσουμε τις φοβίες μας, πρέπει να θέλουμε να τις ξεπεράσουμε και να έχουμε το κατάλληλο κίνητρο. Πράγματα απαραίτητα, γιατί οι φοβίες, αν δεν αντιμετωπιστούν σωστά και επαρκώς, μπορεί αφενός να επιδεινωθούν και αφετέρου να γενικευτούν και να συμπεριλάβουν και άλλες καταστάσεις ή αντικείμενα εκτός από το αρχικό «αντικείμενο του φόβου». Αυτό που πρέπει να γνωρίζουμε είναι πως είναι πολύ δύσκολο να διαχειριστούμε τις φοβίες μόνοι μας, γιατί υπάρχουν συγκεκριμένες ψυχολογικές τεχνικές προσέγγισης του αντικειμένου που φοβόμαστε. Η βασικότερη μέθοδος που χρησιμοποιείται από τους ειδικούς είναι η σταδιακή έκθεση στο αντικείμενο του φόβου μας και η εξοικείωσή μας μαζί του, διά ζώσης ή στη φαντασία μας, πάντα με τη βοήθεια και την καθοδήγηση ενός ψυχολόγου, ώστε να επιτευχθεί η «απευαισθητοποίηση». Γενικά, οι ειδικοί τονίζουν πως είναι εύκολο να αντιμετωπιστούν οι φοβίες με τη βοήθεια ενός ειδικού και η διαδικασία έχει να κάνει με την τροποποίηση της συμπεριφοράς και των σκέψεων που επιδεινώνουν μια φοβία. Ένας απλός πρακτικός τρόπος για την αντιμετώπιση κάποιου φόβου θα μπορούσε να είναι η συνεχής ελεγχόμενη έκθεση σε αυτόν με σκοπό την εξοικείωση του συναισθήματος και της κατάστασης η οποί μας προκαλεί τον φόβο, π.χ. κάποιος ο οποίος φοβάται τα ύψη θα μπορούσε αρχικά να φανταστεί με το μυαλό του το να βρίσκεται σε κάποιο ψηλό σημείο, στη πορεία θα μπορούσε να επισκεφτεί σημεία με ύψος που τον κάνει να νιώθει κάποιο ελάχιστο φόβο να εξοικειωθεί με αυτά και στη πορεία να εκθέσει τον εαυτό του σε μεγαλύτερο ύψος από το αρχικό, πάλι ως που να εξοικειωθεί με την υπάρχουσα κατάσταση και κλιμακωτά με τη πάροδο του χρόνου να "απομυθοποιήσει" τον φόβο του.

  Κάποιος με κοινωνικές φοβίες θα μπορούσε να εκθέσει τον εαυτό του σε μέρη με κόσμο και να προσπαθήσει να αλληλεπιδράσει μαζί του, αυτό θα γινόταν ευκολότερο σε χώρους όπου νιώθει άνετα και με μικρά κλιμακωτά βήματα, π.χ. στα ΜΜΜ καθώς περιμένει να παρακολουθεί τους γύρω του αρχικά στη συνέχεια να κάνει μικρές ερωτήσεις όπως για την ώρα ή κάτι το οποίο συμβαίνει γύρω του.

  Άλλος ένα "εσωτερικός" τρόπος αντιμετώπισης τον οποίο τον γνωρίζουμε από μικρά παιδιά είναι το να κλείσεις τα μάτια σου για λίγα λεπτά. Την επόμενη φορά που σε πιάσει πανικός κάνε το εξής, κλείσε τα μάτια σου και φαντάσου ένα μέρος το οποίο σε κάνει να χαλαρώνεις, από το καναπέ του σπιτιού σου μέχρι κάποιο τροπικό νησί, φαντάσου ότι βρίσκεσαι εκεί και χαλαρώνεις κι όσο το κάνεις αυτό θέλω να παίρνεις βαθιές αναπνοές από τη μύτη σου κι ο αέρας να φουσκώνει την κοιλιά σου, κάνε αυτό το πράγμα για 2-3 λεπτά και θα δεις τεράστια διαφορά στο πως αντιμετωπίζεις τις διάφορες καταστάσεις πανικού πριν καν έρθουν.

  Ακόμα κι όταν βρίσκεσαι σε έντονη πίεση και αμηχανία και δεν μπορείς να ξεφύγεις τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή, προσπάθησε να συγκεντρώσεις τον εσωτερικό σου εαυτό σε σένα, αγνόησε λίγο την κατάσταση και προσπάθησε να ενεργοποιήσεις τις αισθήσεις σου, ένα αποδοτικός τρόπος είναι είναι ο εξής, προσπάθησε να παρατηρείς το περιβάλλον γύρω σου με τις δύο άκρες των ματιών σου, με αυτό τον τρόπο βελτιώνεις τη συγκέντρωσή σου και μειώνεις τα ποσοστά πανικού στον οργανισμό σου.

Οι φόβοι σου δεν είναι τίποτα παραπάνω παρά ένα προϊόν των δικών σου σκέψεων. Ο κίνδυνος είναι αρκετά αληθινός, μα ο φόβος είναι απλά μια επιλογή.

Πηγές:

http://www.flowmagazine.gr/article/view/fovos_i_mitera_ton_arnitikon_sunaisthimaton/category/personal_development